27 april 2026
‘Vloeken in de Kerk’ – wie is er nu eigenlijk aan het vloeken?
Vorig jaar verscheen vanuit omroep BNNVARA de podcast ‘Vloeken in de Kerk’. Deze journalistieke podcast stelt seksueel misbruik door gezagsdragers binnen de PKN aan de kaak. De slachtofferverklaringen die aan bod komen, landen slecht in de huidige kerkelijke doofpotcultuur. Vandaar ook de titel ‘Vloeken in de Kerk’. Maar wie is er nu eigenlijk aan het vloeken?
Dergelijke verhalen krommen mijn tenen dusdanig dat ik vaak moeite heb een aflevering af te luisteren. Misschien is het gevoel van plaatsvervangende schaamte bij het openbaar worden van wéér een seksueel misdrijf in de kerk herkenbaar. Dit soort misbruikverhalen – ook met minderjarige slachtoffers – komt immers veel vaker voor. Denk aan dominees die hun slachtoffers vertellen dat het misbruik ‘Gods wil’ is, bijvoorbeeld omdat het slachtoffer dan zogenaamd Gods liefde beter zou kunnen ervaren. Of denk aan kerkenraden die geen verantwoordelijkheid willen nemen voor het aangerichte kwaad en als oplossing opperen dat het misbruikte gemeentelid de ambtsdrager ‘kan vergeven’. Of aan gelovigen die hun broze vertrouwen op God geschaad zien doordat een representant van Christus hen tot in het diepst van hun wezen geschonden heeft. Zoals een slachtoffer in de podcast verwoordt (richting God): ‘het was wel één van jouw personeelsleden’ (afl. 3). Die personeelsleden – dát zijn degenen die aan het vloeken zijn.
In Exodus 20: 7 lezen we het gebod ‘Gij zult de Naam van de HEERE, uw God, niet ijdel gebruiken’. ‘IJdel’ gaat hier over een lege, leugenachtige wijze om de heilige Godsnaam in te zetten voor je eigen gewin. In de oudheid verzekerde kennis van een godennaam macht over die godheid, bijvoorbeeld in magische rituelen. God stelt in Exodus 20: 7 dat Hij dat soort manipulatie absoluut niet tolereert. Verwante vormen van zulk misbruik komen echter wel voor in de Bijbel. Lees bijvoorbeeld Exodus 32, waar Aäron de Godsnaam koppelt aan het gouden kalf. Hij promoot hiermee een zelfbedachte variant op de verering van de HEER (vers 5). Ook in 1 Samuel 4 zien we de Israëlieten God bijna letterlijk voor hun karretje spannen: ze proberen de Ark van het Verbond als een soort magisch object de strijd tegen de Filistijnen in te voeren. In beide passages voorkomt God niet dat misbruik van de Naam plaatsvindt. Wel maken beide passages ernstig duidelijk dat God zijn Naam niet zomaar laat verbinden aan het kwaad: beide incidenten kennen een dodelijke afloop.
‘Vloeken in de Kerk’ bespreekt hemeltergende excuses voor seksueel geweld, zoals het megalomane ‘ik ben een engel die door God op jouw pad is gezet’ (afl. 2). Dit soort uitspraken zijn natuurlijk expliciet lasterlijk. Maar een andere vorm van laster moet ook niet onderschat worden: al te vaak probeert een kerkenraad een soort goedkope genade te forceren uit de mond van het slachtoffer. Om het eigen imago te redden, dringt ze aan op vergeving. Maar ze verhult dat Gods verlangen naar genade samengaat met een verlangen naar rechtvaardigheid (Exodus 34: 6–7). Ze ruilt eigen reputatieschade in voor beschadiging van het slachtoffer en van God. Maar de God die Beschermer is van de zwakke, de verstotene en van het kind, kun je niet straffeloos claimen om je eigen zonden te verhullen.
De waarschuwing uit Exodus 34: 7 – God houdt de schuldige niet voor onschuldig! – is tegelijkertijd een boodschap van hoop. Zo wordt die ook geïnterpreteerd door Nahum, die God ‘Wreker’ noemt. Ogenschijnlijk een intimiderend beeld; voor het slachtoffer van geweld echter een troost. God zal Zélf zijn reputatie herstellen. Hij beschermt de wees en de weduwe (Psalm 146) en zal zeker niet voor onschuldig houden, wie zijn Naam ijdel gebruikt (Exodus 20: 7). Slachtoffers vinden God aan hun zijde in hun strijd voor erkenning en gerechtigheid –ook Hijzelf is geschonden door Zijn ‘personeelsleden’.
BNNVARA verwijst naar Centrum Seksueel Geweld (0800-0188) als mensen naar aanleiding van de podcast willen praten. Ik wil ook verwijzen naar Stichting VPSG voor ondersteuning bij vragen rond seksueel geweld, godsdienst en zingeving, en naar het Meldpunt Misbruik (SMKR), opgericht door onder andere de CGK en NGK.
Deze blog is geschreven vanuit onderzoeksgroep BEST, die momenteel onderzoek doet naar Gods ‘crucial commitment’ als bron van hoop – zijn toewijding die tot het uiterste gaat. Lianne Kalkman-Mahdi is AIO Oude Testament aan de Theologische Universiteit Apeldoorn en promoveert op Gods kwetsbaarheid in het Oude Testament. Ze heeft de blog geschreven mede namens Sara Kedir, Myriam Klinker-De Klerck en Aku Antombikums (BEST onderzoekers van de TUU). BEST is de onderzoeksgroep van de Theologische Universiteiten Apeldoorn en Utrecht voor bijbelonderzoek en systematische theologie. Zie voor meer informatie https://besttheology.nl.
